تصمیم اخیری که در اوایل جولای ۲۰۲۶ توسط واتیکان اتخاذ شد را می توان نمادی از یکی از بحران های زیر خاکستر بزرگترین و قدیمی ترین نهاد منسجم دینی جهان دانست. این ماجرا مربوط به صدور فرمان تکفیر و اعلام انشقاق (Schism) علیه «انجمن سنت پیوس دهم» (SSPX) پس از دست‌گذاری(نصب و کشف مقام الاهیاتی) غیرمجاز چهار اسقف در منطقه‌ی اکون (Écône) در سوئیس می باشد.  این مراسم تقدیس برای لئو بحرانی ایجاد کرده بود، زیرا پاپ آمریکایی بر لزوم وحدت کلیسا تأکید کرده است. او به ویژه با جناح محافظه‌کار و سنت‌گرای کلیسا که از بسیاری جهات در دوران پاپ فرانسیس منزوی شده بودند، ارتباط برقرار کرده است.

  این رویداد به عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات درون‌کلیسایی سال‌های اخیر، واکنش‌ها و تحلیل‌های متعددی را از سوی مقامات واتیکان و حامیان سنت‌گرایی کاتولیک به همراه داشته است.

برای درک دلایل این تکفیر، باید به ریشه‌های ناشی از اصلاحات کلیسایی در قرن بیستم بازگشت:

• شورای دوم واتیکان (۱۹۶۲–۱۹۶۵) و تأسیس انجمن: پس از شورای دوم واتیکان که تصمیم به مدرن‌سازی کلیسا، برگزاری مراسم به زبان‌های بومی (به جای لاتین) و افزایش گفتگوی بین‌ادیانی گرفت، اسقف‌اعظم فرانسوی مارسل لفور (Marcel Lefebvre) با این اصلاحات مخالفت کرد. او در سال ۱۹۷۰ انجمن سنت پیوس دهم (SSPX) را در اکون سوئیس بنیاد نهاد تا فرائض کاتولیک سنتی و مراسم لاتین (Tridentine Mass) را حفظ کند. در ایتالیا و خارج آن کتب و مقالات زیادی در خصوص نماد سنت گرایی کاتولیک یعنی سنت پیوس نوشته شده است که یک از آخرین آنها نوشته دکتر تورابوکو می باشد. (گزارش دیگری راجع این کتاب در همین سامانه منتشر شده است)

• بحران سال ۱۹۸۸: در سال ۱۹۸۸، مارسل لفور بدون تایید پاپ جان پول دوم، چهار اسقف را دست‌گذاری کرد. این اقدام منجر به تکفیر خودکار (latae sententiae) وی و اسقف‌های جدید از سوی واتیکان شد.

• تلاش برای مصالحه (۲۰۰۹): پاپ بندیکت شانزدهم در سال ۲۰۰۹ تکفیر اسقف‌ها را لغو کرد تا راه گفتگو برای بازگشت آن‌ها به بدنه کلیسا هموار شود؛ اما اختلافات الهیاتی بر سر پذیرش مقررات شورای دوم واتیکان حل‌نشده باقی ماند.

• دست‌گذاری‌ اخیر ۲۰۲۶ و تکفیر مجدد: در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶، رهبران SSPX مجدداً بدون موافقت پاپ، اقدام به انتصاب چهار اسقف جدید در مقر اصلی خود در اکون سوئیس کردند. در پاسخ، «دایره آموزه ایمان» واتیکان به دستور پاپ، در ۲ ژوئیه ۲۰۲۶ طی بیانیه‌ای رسمی، تکفیر خودکار ۶ اسقف درگیر را اعلام و این گروه را رسماً در حال انشقاق از کلیسای کاتولیک دانست.

تحلیل موافق (موضع رسمی واتیکان و مدافعان اقتدار کلیسایی)

محور استدلال: حفظ وحدت ساختاری کلیسا، حفظ سنت رسولان و جلوگیری از ملوک‌الطوایفی شدن اقتدار پاپ.

• دلیل اصلی: بر اساس حقوق قانون‌دانی کاتولیک (Canon Law)، انتصاب اسقف‌ها منحصراً در صلاحیت جانشین پتروس (پاپ) است تا پیوستگی رسولانی کلیسا حفظ شود. دست‌گذاری اسقف بدون اجازه پاپ، گسست مستقیم از وحدت کلیسا محسوب می‌شود.

• استدلال‌های مطرح‌شده:

  1. کاردینال ویکتور مانوئل فرناندز (رئیس دایره آموزه ایمان) تاکید کرد که انجام مراسم بدون فرمان پاپ، رفتاری انشقاق‌آمیز است.

  2. مدافعان این تصمیم معتقدند کلیسا نمی‌تواند گروهی را بپذیرد که شوراهای عمومی کلیسا (مانند شورای دوم واتیکان) و صلاحیت پاپ را زیر سؤال می‌برند اما خود را کاتولیک واقعی می‌نامند.  

     ماده ۷۵۱ از مجموعه قوانین کلیسایی بیان می‌کند که انشعاب عبارت است از «امتناع از اطاعت از پاپ اعظم یا امتناع از ارتباط با اعضای کلیسای تابع او.» مجازات این تخلف شرعی معمولاً تکفیر است، همانطور که در مورد SSPX اتفاق افتاده است. چندین اسقف - از جمله اسقف‌های پاناما و سن آنتونیو، تگزاس - به مؤمنان هشدار داده‌اند که در مراسم عشای ربانی شرکت نکنند و از کشیشان این گروه انشعابی درخواست آیین‌های مقدس نکنند

     منطقه‌ی اکون (Écône)، نقش این مکان در ساختار انجمن سنت پیوس دهم (SSPX) و نوع مواجهه‌ی دولت سوئیس با این نهاد، ابعاد متعددی دارد                                               اما منطقه اکون کجاست و چرا برای SSPX اهمیت دارد؟ اکون (Écône) دهکده‌ای کوچک در بخش ریدس (Riddes) واقع در کانتون وله (Valais) در جنوب غربی سوئیس است. این منطقه فرانسوی‌زبان و کوهستانی، فضایی منزوی و آرام دارد.  محل تأسیس نخستین حوزه علمیه (۱۹۷۰): زمانی که اسقف‌اعظم مارسل لفور در سال ۱۹۷۰ انجمن SSPX را بنیاد نهاد، به دنبال مکانی برای آموزش کشیشانی بود که بر فرائض کاتولیک سنتی (مانند عشای ربانی به زبان لاتین) تاکید داشتند. او هتلی سابق و ملک متعلق به راهبان را در اکون خریداری کرد و «حوزه علمیه سنت پیوس دهم اکون» را بنیان گذاشت. لذا می توان آن را پایتخت معنوی سنت‌گرایان دانست.  اکون به مرور زمان به «نماد قلب سنت‌گرایی کاتولیک» تبدیل شد. هر دو مراسم تاریخی و جنجالی دست‌گذاری اسقف‌ها بدون اجازه پاپ (بار اول در ۳۰ ژوئن ۱۹۸۸ و بار دوم در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶) دقیقاً در همین حوزه علمیه در اکون برگزار شدند. آنجا مانند شهرهای خاصی در میان شیعیان چون مشهد یا نجف، مرکز تربیت مبلغان و عالمان کاتولیک است.  با وجود آنکه دفتر مرکزی اداری SSPX در شهر منزینگن (Menzingen) سوئیس است، حوزه علمیه اکون همچنان اصلی‌ترین و نمادین‌ترین مرکز تربیت روحانیون این گروه در جهان باقی مانده است. البته این وقایع ربطی به روابط دولت سوئیس با واتیکان ندارد. چون نقش دولت سوئیس و کانتون وله در قبال حضور این گروه، بر پایه سیستم حقوقی این کشور استوار است:الف) آزادی مذهبی و انجمن‌ها در قوانین سوئیس(اصل ۱۵ قانون اساسی: کلیه گروه‌ها و انجمن‌های مذهبی تا زمانی که قوانین جزایی یا امنیت عمومی کشور را نقض نکنند، آزادانه فعالیت می‌کنند. ) و اینکه کشوری سکولار با ساختار فدرال است باعث این عدم ارتباط می شود همان طور که امروزه مورمون ها به مثابه بدعتی ضد صلیبی گرایی و مسیحیتی آمریکایی ده ها کلیسا در رایتالیا و اتفاقا رم دارند.  دلیل دوم شخصیت حقوقی مستقل این نهاد است: SSPX در سوئیس به عنوان یک «انجمن مذهبی/غیرانتفاعی» (Verein/Association) بر اساس قانون مدنی سوئیس به ثبت رسیده است. از نظر دولت سوئیس، این انجمن یک شخصیت حقوقی رسمی برای مالکیت زمین، ساختمان، جمع‌آوری کمک‌های مالی و اداره مدارس/حوزه‌ها دارد. لذا دولت سوئیس و مقامات کانتون وله، اختلافات بین واتیکان و SSPX (از جمله احکام تکفیر یا انشقاق) را یک مسئله کاملاً داخلی کلیسای کاتولیک و حقوق قانون‌دانی (Canon Law) می‌دانند. البته اگرچه دولت سوئیس مداخله مذهبی نمیکند، اما فعالیت‌های این انجمن از دو جنبه زیر تحت نظر مقامات محلی یا فدرال بوده است:   میزبانی از تجمع‌ها: در رویدادهای بزرگی مانند رویداد ژوئیه ۲۰۲۶ (که هزاران زائر و رسانه را به اکون کشاند)، پلیس کانتون وله مدیریت ترافیک و امنیت عمومی منطقه را بر عهده داشت. و  بررسی چالش‌های سیاسی/افراط‌گرایی: در گذشته، مطرح شدن برخی دیدگاه‌های افراطی سیاسی یا تاریخی از سوی برخی اعضای وابسته به این جریان (مانند پرونده انکار هولوکاست توسط اسقف سابق ریچارد ویلیامسون) حساسیت‌های سرویس‌های اطلاعاتی و قضایی سوئیس را برانگیخت، اما این موارد به عنوان جرایم فردی بررسی شدند و به تعطیلی نهاد منجر نگردیدند.

• منابع و لینک‌های مستند:

  • بیانیه و گزارش تحلیلی نشریه America Magazine درباره فرمان تکفیر واتیکان

  • پوشش خبری PBS NewsHour از بیانیه واتیکان و اعلام انشقاق

❌ تحلیل مخالف (موضع انجمن سنت پیوس دهم و سنت‌گرایان)

محوریت argument: وجود «حالت ضرورت» (State of Necessity)، نامعتبر بودن تکفیر و ضرورت حفظ ایمان اصیل کاتولیک در برابر مدرنیسم.

• دلیل اصلی: انجمن SSPX مدعی است که کلیسای کاتولیک پس از شورای دوم واتیکان دچار بحران شدید الهیاتی و انحراف از فرائض سنتی شده است؛ بنابراین انتصاب اسقف‌های جدید برای بقای آئین‌های سنتی و رسالت کلیسا یک «ضرورت اضطراری» است.

• استدلال‌های مطرح‌شده:

  1. طبق ادعای رهبران SSPX، این اقدام نه ناشی از تمرد، بلکه برای «خدمت به کلیسا» و حفظ آئین‌های لاتین انجام شده است.

  2. آن‌ها حکم تکفیر را «ظالمانه و از نظر حقوقی باطل» می‌دانند و در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۶ استیناف رسمی خود را به واتیکان تسلیم کردند تا طبق قوانین کلیسا حکم مجازات به حالت تعلیق درآید.

     واقعیت آن است که واتیکان تا حدی به این دلیل چنین واکنش تهاجمی نشان داد که این گروه با نمایندگی از یک کلیسای موازی، فوق کاتولیک و پیش از واتیکان دوم که در دهه‌های پس از جدایی اولیه‌اش از رم رشد کرده است، نوعی تهدید محسوب می‌شود. طبق آمار خود SSPX  این کلیسا در حالی که نماینده بخشی از ۱.۴ میلیارد کاتولیک معتقد است، اکنون شش اسقف، ۷۵۱ کشیش، ۲۶۴ طلبه، ۱۴۵ برادر مذهبی، ۸۸ پیشوای روحانی و ۲۵۰ خواهر مذهبی از ۵۰ ملیت دارد. یکی از اسناد کلیدی واتیکان دوم که توسط SSPX رد شد، سندی است که در کنار سایر موارد، یهودستیزی را در هر شکلی محکوم کرده و اتهام «خداکشی» که یهودیان را به عنوان یک قوم مسئول مرگ مسیح می‌دانست، رد می‌کند. واتیکان این سند را در رد آن تدوین کرد، زیرا کلیسا نقشی را که آموزه‌های سنتی مسیحی در هولوکاست ایفا کرده بود، در نظر می‌گرفت. انجمن SSPX امروز می‌گوید اتهامات مبنی بر اینکه یهودستیزی را آموزش داده یا به آن عمل کرده است را رد می‌کند، و SSPX از یکی از اسقف‌های اصلی سال ۱۹۸۸، اسقف فقید ریچارد ویلیامسون، زمانی که هولوکاست را انکار کرد، فاصله گرفت. واتیکان در یادداشتی که همراه با این فرمان منتشر شد، اعلام کرد که «مانند مادری دلسوز» مایل است از بازگشت هر یک از اعضای SSPX به جمع خود استقبال کند. این فرمان، رویه‌های خاصی را برای کشیشان و اعضای SSPX تعیین کرد که شامل امضای دو فرم اظهار ایمان، تعهد به وفاداری به پاپ و پذیرش آموزه‌های اصلی واتیکان دوم بود.

     در حالی که SSPX از ارتباط با رم خارج شده است، بسیاری از سنت‌گرایان کاتولیک دیگر که عاشق مراسم عشای ربانی لاتین هستند، همچنان با واتیکان در ارتباط هستند. آنها با دقت نظاره‌گر واکنش واتیکان لئو به مراسم تقدیس SSPX بودند و از شدت تحریم‌های روز پنجشنبه شگفت‌زده شدند. جوزف شاو، رئیس انجمن توده لاتین انگلستان و ولز، که در این مراسم شرکت دارد، گفت: «او (او) چکش را پایین آورده است.» شاو با وضعیت اسفناک مؤمنان عادی SSPX ابراز همدردی کرد و گفت که ابطال ازدواج‌ها به ویژه باعث مشکلات «عظیمی» در امور مذهبی خواهد شد. «امروز روز غم‌انگیزی است.» لوئیجی کازالینی، از وبلاگ «مسا در لاتینو»، به معنای مراسم عشای ربانی لاتین، گفت که تکفیر اسقف‌ها درست بود زیرا قانون کلیسا آن را پیش‌بینی کرده است. اما تعمیم تکفیر به کشیشان و مؤمنان SSPX «عملی با شدت غیرمعمول» بود، وی در عین حال گفت که ابطال مقدسات SSPX مشکل‌ساز است.

     دیگر منابع: https://www.courthousenews.com/vatican-excommunicates-schismatic-bishops-and-priests-and-warns-their-followers/

     https://www.catholicworldreport.com/2026/07/13/society-of-st-pius-x-appeals-to-vatican-against-schism-decree/